دوره 17، شماره 2 - ( تابستان 1405 )
جلد 17 شماره 2 صفحات 118-124 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Sadeghi S A, Kamali A, Khaj H. (2026). Evaluation of Growth Traits of Adani × Saanen Crossbred Goats in the Climatic Conditions of Bushehr Province. Res Anim Prod. 17(2), 124-118. doi:10.61882/rap.2026.1571
URL: http://rap.sanru.ac.ir/article-1-1571-fa.html
URL: http://rap.sanru.ac.ir/article-1-1571-fa.html
صادقی سیدابوطالب، کمالی امیرارسلان، خاج حسین.(1405). ارزیابی صفات رشد بزهای دورگ عدنی × سانن در شرایط اقلیمی استان بوشهر پژوهشهاي توليدات دامي 17 (2) :118-124 10.61882/rap.2026.1571
1- بخش تحقیقات علوم دامی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، بوشهر، ایران
2- بخش تحقیقات علوم دامی، موسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران
2- بخش تحقیقات علوم دامی، موسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج، ایران
چکیده: (952 مشاهده)
چکیده مبسوط
مقدمه و هدف: جمعیت بالای بز در استان بوشهر نشان دهنده سازگاری مطلوب این گونه با شرایط محیطی منطقه است. بزهای بومی تولیدات پایینی دارند و اغلب، پرورش آن ها صورت صنعتی اقتصادی نیست. از آن جا که هدف اصلی پرورش دام، افزایش سود دامدار است، لازم است تا تولیدات دامداری افزایش پیدا کنند. یکی از راههای افزایش تولیدات دامهای بومی، استفاده از دامهای نر برتر خارجی از طریق آمیختهگری جهت وارد نمودن ژن های مطلوب به گله است. با توجه به اهمیت پرورش بز و نقش آن در تأمین نیازهای پروتئینی جامعه، پروژه آمیخته گری بزهای بومی با بزهای نژاد سانن و آلپاین که دارای خصوصیت چند قلوزایی و رشد مطلوب هستند، به عنوان راهی برای رسیدن به این اهداف، در حال اجرا و توسعه است. بنا بر این، تعیین میزان مناسب مشارکت ژنهای خارجی در آمیختهگری و بررسی عملکرد تولیدی و تولیدمثلی بزهای دورگ در مناطق گرمسیری از پرسشهای کلیدی در برنامههای اصلاح نژاد است. بنا بر این، یکی از سوالات اساسی این است که خصوصیات تولیدی بزهای آمیخته به ویژه در مناطق گرمسیر چگونه است؟
مواد و روشها: در این تحقیق از 9645 رکورد مربوط به زایشهای مختلف و رکوردهای وزن بدن بزهای عدنی و دورگ عدنی × سانن که در ایستگاه اصلاح نژاد بز عدنی تنگستان طی سالهای 1388 تا 1399جمعآوری شده بود، استفاده گردید. دامها در مدت 6 ماه از سال در مرتع چرا کردند و در بقیه ایام سال تغذیه دستی شدند. برنامه جفتگیری حیوانات نیز کنترل شده بود. اطلاعات شناسنامهای هر دام شامل شماره حیوان، شماره پدر، شماره مادر، تاریخ تولد، تاریخ زایش، تاریخهای وزنکشی، جنس بزغالههای متولد شده، تیپ تولد، وزن تولد، وزن 3 ماهگی، وزن 6 ماهگی، وزن 9 ماهگی، وزن 12 ماهگی، تاریخهای رکوردبرداری و سهم نژادی بود. صفات وزن چهار گروه ژنتیکی بز عدنی، آمیخته 25 درصد سانن، آمیخته 50 درصد سانن و آمیخته 75 درصد سانن مورد ارزیابی قرار گرفتند. برای ویرایش و استخراج فایلهای نهایی رکوردها، از نرمافزار فاکسپرو و اکسل (2010) استفاده گردید و آنالیز رکوردها در نرمافزار R (نسخه 4.1.1) انجام شد. تجزیه آماری صفات رشد با استفاده از مدل خطی عمومی (GLM) و مقایسات گروههای ژنتیکی با آزمون دانکن انجام شدند.
یافتهها: با افزایش سهم نژادی بز سانن در بزهای آمیخته، میانگین همه صفات وزن افزایش یافت و در گروه نژادی 75 درصد سانن به بیشترین مقدار رسید. مقایسه میانگین صفات وزن نشان داد که بین گروههای مختلف ژنتیکی از نظر آماری، تفاوت معنیداری وجود داشت (0/05>P). بیشترین میانگین صفات وزن مربوط به آمیخته با 75 درصد ژنوتیپ سانن بود که با میانگین وزن سایر گروههای نژادی تفاوت معنیداری داشت که این نشان دهنده اثر معنیدار نژاد پدری بر صفات وزن بزغالهها است. با توجه به این که سن شیرگیری 3 ماهگی و سن فروش بزغاله 3 تا 6 ماهگی است، مشاهده میگردد که وزن 3 و 6 ماهگی در بزغالههای آمیخته 75 درصد سانن، بیش از 60 درصد سنگینتر از بزغالههای عدنی است و این مساله برای دامدار بسیار مطلوب است هرچند که باید مدیریت پرورش مناسبتری داشته باشد که با توجه به تورم موجود در جامعه، وزن فروش بیشتر برای پرورشدهندگان بسیار مهم است.
نتیجهگیری: نتایج این تحقیق نشان دادند که بزهای دورگ حاصل از آمیزش بز عدنی و بز سانن در تمام صفات مورد بررسی نسبت به بزهای عدنی برتری داشتند. برای بسیاری از صفات مورد مطالعه، گروه ژنتیکی 75 درصد سهم نژاد سانن در مقایسه با سایر گروههای ژنتیکی برتری داشت و بنابراین این گروه ژنتیکی برای شرایط استان بوشهر پیشنهاد میشود. ضمن این که وزنهای 3 و 6 ماهگی در بزغالههای آمیخته 75 درصد سانن، بیش از 60 درصد سنگینتر از بزغالههای عدنی هستند و این مساله برای دامدار بسیار مطلوب است هر چند که باید مدیریت پرورش مناسبتری داشته باشد که با توجه به تورم موجود در جامعه، وزن فروش بیشتر برای پرورشدهندگان بسیار مهم است. همچنین، باید دقت نمود که در برخی شرایط، بز بومی عملکرد بهتری نسبت به بزهای آمیخته دارد و بنا بر این، آمیختهگری برای هر نژاد و در هر شرایطی نمیتواند باعث بهبود صفات و در نهایت سود نهایی دامدار گردد.
مقدمه و هدف: جمعیت بالای بز در استان بوشهر نشان دهنده سازگاری مطلوب این گونه با شرایط محیطی منطقه است. بزهای بومی تولیدات پایینی دارند و اغلب، پرورش آن ها صورت صنعتی اقتصادی نیست. از آن جا که هدف اصلی پرورش دام، افزایش سود دامدار است، لازم است تا تولیدات دامداری افزایش پیدا کنند. یکی از راههای افزایش تولیدات دامهای بومی، استفاده از دامهای نر برتر خارجی از طریق آمیختهگری جهت وارد نمودن ژن های مطلوب به گله است. با توجه به اهمیت پرورش بز و نقش آن در تأمین نیازهای پروتئینی جامعه، پروژه آمیخته گری بزهای بومی با بزهای نژاد سانن و آلپاین که دارای خصوصیت چند قلوزایی و رشد مطلوب هستند، به عنوان راهی برای رسیدن به این اهداف، در حال اجرا و توسعه است. بنا بر این، تعیین میزان مناسب مشارکت ژنهای خارجی در آمیختهگری و بررسی عملکرد تولیدی و تولیدمثلی بزهای دورگ در مناطق گرمسیری از پرسشهای کلیدی در برنامههای اصلاح نژاد است. بنا بر این، یکی از سوالات اساسی این است که خصوصیات تولیدی بزهای آمیخته به ویژه در مناطق گرمسیر چگونه است؟
مواد و روشها: در این تحقیق از 9645 رکورد مربوط به زایشهای مختلف و رکوردهای وزن بدن بزهای عدنی و دورگ عدنی × سانن که در ایستگاه اصلاح نژاد بز عدنی تنگستان طی سالهای 1388 تا 1399جمعآوری شده بود، استفاده گردید. دامها در مدت 6 ماه از سال در مرتع چرا کردند و در بقیه ایام سال تغذیه دستی شدند. برنامه جفتگیری حیوانات نیز کنترل شده بود. اطلاعات شناسنامهای هر دام شامل شماره حیوان، شماره پدر، شماره مادر، تاریخ تولد، تاریخ زایش، تاریخهای وزنکشی، جنس بزغالههای متولد شده، تیپ تولد، وزن تولد، وزن 3 ماهگی، وزن 6 ماهگی، وزن 9 ماهگی، وزن 12 ماهگی، تاریخهای رکوردبرداری و سهم نژادی بود. صفات وزن چهار گروه ژنتیکی بز عدنی، آمیخته 25 درصد سانن، آمیخته 50 درصد سانن و آمیخته 75 درصد سانن مورد ارزیابی قرار گرفتند. برای ویرایش و استخراج فایلهای نهایی رکوردها، از نرمافزار فاکسپرو و اکسل (2010) استفاده گردید و آنالیز رکوردها در نرمافزار R (نسخه 4.1.1) انجام شد. تجزیه آماری صفات رشد با استفاده از مدل خطی عمومی (GLM) و مقایسات گروههای ژنتیکی با آزمون دانکن انجام شدند.
یافتهها: با افزایش سهم نژادی بز سانن در بزهای آمیخته، میانگین همه صفات وزن افزایش یافت و در گروه نژادی 75 درصد سانن به بیشترین مقدار رسید. مقایسه میانگین صفات وزن نشان داد که بین گروههای مختلف ژنتیکی از نظر آماری، تفاوت معنیداری وجود داشت (0/05>P). بیشترین میانگین صفات وزن مربوط به آمیخته با 75 درصد ژنوتیپ سانن بود که با میانگین وزن سایر گروههای نژادی تفاوت معنیداری داشت که این نشان دهنده اثر معنیدار نژاد پدری بر صفات وزن بزغالهها است. با توجه به این که سن شیرگیری 3 ماهگی و سن فروش بزغاله 3 تا 6 ماهگی است، مشاهده میگردد که وزن 3 و 6 ماهگی در بزغالههای آمیخته 75 درصد سانن، بیش از 60 درصد سنگینتر از بزغالههای عدنی است و این مساله برای دامدار بسیار مطلوب است هرچند که باید مدیریت پرورش مناسبتری داشته باشد که با توجه به تورم موجود در جامعه، وزن فروش بیشتر برای پرورشدهندگان بسیار مهم است.
نتیجهگیری: نتایج این تحقیق نشان دادند که بزهای دورگ حاصل از آمیزش بز عدنی و بز سانن در تمام صفات مورد بررسی نسبت به بزهای عدنی برتری داشتند. برای بسیاری از صفات مورد مطالعه، گروه ژنتیکی 75 درصد سهم نژاد سانن در مقایسه با سایر گروههای ژنتیکی برتری داشت و بنابراین این گروه ژنتیکی برای شرایط استان بوشهر پیشنهاد میشود. ضمن این که وزنهای 3 و 6 ماهگی در بزغالههای آمیخته 75 درصد سانن، بیش از 60 درصد سنگینتر از بزغالههای عدنی هستند و این مساله برای دامدار بسیار مطلوب است هر چند که باید مدیریت پرورش مناسبتری داشته باشد که با توجه به تورم موجود در جامعه، وزن فروش بیشتر برای پرورشدهندگان بسیار مهم است. همچنین، باید دقت نمود که در برخی شرایط، بز بومی عملکرد بهتری نسبت به بزهای آمیخته دارد و بنا بر این، آمیختهگری برای هر نژاد و در هر شرایطی نمیتواند باعث بهبود صفات و در نهایت سود نهایی دامدار گردد.
فهرست منابع
1. Ahuya, C. O., Ojango, J. M. K., Mosi, R. O., Peacock, C. P., & Okeyo, A. M. (2009). Performance of Toggenburg dairy goats in smallholder production systems of the eastern highlands of Kenya. Small Ruminant Research, 83, 7-13. [DOI:10.1016/j.smallrumres.2008.11.012]
2. Akbaş, A. A., Elmaz, Ö., Sari, M., Üstüner, H., Kuleaşan, Ş., & Saatci, M. (2020). Growth, fattening per-formance, and carcass characteristics of Saanen, Turkish Hair× Saanen, and Honamlı× Saanen crossbred kids. Turkish Journal of Veterinary & Animal Sciences, 44(6), 1203-1211. [DOI:10.3906/vet-2005-61]
3. Akbaş, A. A., Kuleaşan, Ş., Üstüner, H., Elmaz, Ö., Sarı, M., & Saatcı, M. (2023). Some Meat Quality Traits and Fatty Acid Composition of Saanen, Turkish Hair× Saanen (F1) and Honamlı× Saanen (F1) Crossbreed Kids. Journal of the Hellenic Veterinary Medical Society, 74(4), 6553-6562. [DOI:10.12681/jhvms.31557]
4. Amraei, F., Vafaye Valleh, M., Dashab, G. R., Baneh, H., & Ahmadpanah, J. (2025). Estimation of Eco-nomic Values for Important traits of Lori-Bakhtiari Sheep in the Rural Rearing System. Research on Animal Production, 16(3), 13-23. [In Persian].
5. Atay, O. & Gokdal, O. (2023). Milk yield, udder, and growth traits of Hair goats and their crossbreeds managed under extensive conditions. South African Journal of Animal Science, 53(4), 582-588. [DOI:10.4314/sajas.v53i4.12]
6. Dashtizadeh, M., Sadeghi, S. A. T., & Kamali, A. A. (2023). Comprehensive plan to increase the produc-tivity of nomadic livestock in order to improve the livelihood of nomadic households. Bushehr Prov-ince Nomad Affairs. [In Persian].
7. Getaneh, D., & Abate, A. (2023). Demonstration of Boer x-Woyto-Guji crossbred goats in Bena-Tsemay Woreda, South Omo Zone, Ethiopia. Journal of Innovative Agriculture, 10(3), 48-63. [DOI:10.37446/jinagri/rsa/10.3.2023.48-63]
8. Hosseini Qomi, S. M., Ghazi Khani Shad, A. & Kalantarm, M. (2011). Comparison of growth perfor-mance of indigenous goats of Qom province with Saanen goats × indigenous goats, First National Congress of Modern Agricultural Sciences and Technologies, Zanjan, University of Zanjan. [In Per-sian]
9. Hosseini, S. M., Yang, L. G., Abbas Raza, S. H., Khan, R., Kalantar, M., Syed, S. F., Kakar, M. U. & Man-zoor, R. (2017). Comparison of weight gain, milk production and milk composition of Iranian
10. Mamasani goat and its cross with Saanen. Journal of Veterinary Science & Animal Husbandry, 5, 1-3.
11. Khazaal, K. (2009). Comparison of the performance of Shami (Damascus) and Saanen goats raised un-der similar environmental conditions in Lebanon. In Options Mediterranean, 85, 491.
12. Leroy, G., Baumung, R., Boettcher, P., Scherf, B., & Hoffmann, I. (2016). Sustainability of crossbreeding in developing countries; definitely not like crossing a meadow. Animal, 10(2), 262-273. [DOI:10.1017/S175173111500213X]
13. Mirshamsollahi A, Talebian Masoudi A., & Azizi, R. A. (2024). Comparison of Feedlot Performance and Carcass Yields of Native Calves×Holstein and Native Calves× Simmental Crossbreds. Research on [DOI:10.61186/rap.15.43.42]
14. Animal Production, 15(1), 46-54. [In Persian]
15. Msalya, G., Sonola, V. S., Ngoda, P., Kifaro, G. C., & Eik, L. O. (2017). Evaluation of growth, milk and manure production in Norwegian dairy goats in one highland of Tanzania 30 years after introduc-tion. South African Journal of Animal Science, 47(2), 202-212. [DOI:10.4314/sajas.v47i2.12]
16. Mustefa, A., Gizaw, S., Banerjee, S., Abebe, A., Taye, M., Areaya, A., & Besufekad, S. (2019). Growth performance of Boer goats and their F1 and F2 crosses and backcrosses with Central Highland goats in Ethiopia. Livestock Research for Rural Development, 31(6), 89.
17. Najmeh, K., Mokhtari, M., & Dadvar, P. (2023). Evaluation of production and reproductive performance of crossbred Saanen and native goats in Kerman Province. Breeding and Improvement of Livestock Journal, 3(2), 65-73. [In Persian]
18. Offoumon, O. T., La, F., Bauima, A. B., Idrissou, Y., Assani, A. S., Assogba, B. G. C., & Alkoiret, I. T. (2018). Growth performance of Saanen, Red maradi and the crossbred Saanen versus Red maradi goats in Soudanese area of Benin. International Research Journal of Natural and Applied Sciences, 5(5),
19. Roschinsky, R., Kluszczynska, M., Sölkner, J., Puskur, R., & Wurzinger, M. (2015). Smallholder experi-ences with dairy cattle crossbreeding in the tropics: from introduction to impact. Animal, 9(1), 150-157. [DOI:10.1017/S1751731114002079]
20. Şengonca, M., Taskin, T., & Kosum, N. (2003). Simultaneous comparison of various production traits of Saanen x Hair crossbred and pure Hair goats. Turkish Journal of Veterinary & Animal Scienc-es, 27(6), 1319-1325.
21. Shakeri, P., Khamisabadi, H., Bahrami Yekdangi, M., Abasy Firouzjaei, M., & Shakeri, A. A. (2025). Comparison of the Performance Between the Montbiliard × Holstein Crossbred and Holstein Calves in Hot and Humid Areas. Research on Animal Production. 16(1), 132-142. [In Persian] [DOI:10.61882/rap.16.1.132]
22. Tavatori, M. H. (2020). The effect of crossbreeding Qazvin native goats with Saanen breed on produc-tive performance. Ph.D. dissertation, University of Kurdistan, Iran. [In Persian]
23. Ahuya, C. O., Ojango, J. M. K., Mosi, R. O., Peacock, C. P., & Okeyo, A. M. (2009). Performance of Toggenburg dairy goats in smallholder production systems of the eastern highlands of Kenya. Small Ruminant Research, 83, 7-13. [DOI:10.1016/j.smallrumres.2008.11.012]
24. Akbaş, A. A., Elmaz, Ö., Sari, M., Üstüner, H., Kuleaşan, Ş., & Saatci, M. (2020). Growth, fattening per-formance, and carcass characteristics of Saanen, Turkish Hair× Saanen, and Honamlı× Saanen crossbred kids. Turkish Journal of Veterinary & Animal Sciences, 44(6), 1203-1211. [DOI:10.3906/vet-2005-61]
25. Akbaş, A. A., Kuleaşan, Ş., Üstüner, H., Elmaz, Ö., Sarı, M., & Saatcı, M. (2023). Some Meat Quality Traits and Fatty Acid Composition of Saanen, Turkish Hair× Saanen (F1) and Honamlı× Saanen (F1) Crossbreed Kids. Journal of the Hellenic Veterinary Medical Society, 74(4), 6553-6562. [DOI:10.12681/jhvms.31557]
26. Amraei, F., Vafaye Valleh, M., Dashab, G. R., Baneh, H., & Ahmadpanah, J. (2025). Estimation of Eco-nomic Values for Important traits of Lori-Bakhtiari Sheep in the Rural Rearing System. Research on Animal Production, 16(3), 13-23. [In Persian].
27. Atay, O. & Gokdal, O. (2023). Milk yield, udder, and growth traits of Hair goats and their crossbreeds managed under extensive conditions. South African Journal of Animal Science, 53(4), 582-588. [DOI:10.4314/sajas.v53i4.12]
28. Dashtizadeh, M., Sadeghi, S. A. T., & Kamali, A. A. (2023). Comprehensive plan to increase the produc-tivity of nomadic livestock in order to improve the livelihood of nomadic households. Bushehr Prov-ince Nomad Affairs. [In Persian].
29. Getaneh, D., & Abate, A. (2023). Demonstration of Boer x-Woyto-Guji crossbred goats in Bena-Tsemay Woreda, South Omo Zone, Ethiopia. Journal of Innovative Agriculture, 10(3), 48-63. [DOI:10.37446/jinagri/rsa/10.3.2023.48-63]
30. Hosseini Qomi, S. M., Ghazi Khani Shad, A. & Kalantarm, M. (2011). Comparison of growth perfor-mance of indigenous goats of Qom province with Saanen goats × indigenous goats, First National Congress of Modern Agricultural Sciences and Technologies, Zanjan, University of Zanjan. [In Per-sian]
31. Hosseini, S. M., Yang, L. G., Abbas Raza, S. H., Khan, R., Kalantar, M., Syed, S. F., Kakar, M. U. & Man-zoor, R. (2017). Comparison of weight gain, milk production and milk composition of Iranian
32. Mamasani goat and its cross with Saanen. Journal of Veterinary Science & Animal Husbandry, 5, 1-3.
33. Khazaal, K. (2009). Comparison of the performance of Shami (Damascus) and Saanen goats raised un-der similar environmental conditions in Lebanon. In Options Mediterranean, 85, 491.
34. Leroy, G., Baumung, R., Boettcher, P., Scherf, B., & Hoffmann, I. (2016). Sustainability of crossbreeding in developing countries; definitely not like crossing a meadow. Animal, 10(2), 262-273. [DOI:10.1017/S175173111500213X]
35. Mirshamsollahi A, Talebian Masoudi A., & Azizi, R. A. (2024). Comparison of Feedlot Performance and Carcass Yields of Native Calves×Holstein and Native Calves× Simmental Crossbreds. Research on [DOI:10.61186/rap.15.43.42]
36. Animal Production, 15(1), 46-54. [In Persian]
37. Msalya, G., Sonola, V. S., Ngoda, P., Kifaro, G. C., & Eik, L. O. (2017). Evaluation of growth, milk and manure production in Norwegian dairy goats in one highland of Tanzania 30 years after introduc-tion. South African Journal of Animal Science, 47(2), 202-212. [DOI:10.4314/sajas.v47i2.12]
38. Mustefa, A., Gizaw, S., Banerjee, S., Abebe, A., Taye, M., Areaya, A., & Besufekad, S. (2019). Growth performance of Boer goats and their F1 and F2 crosses and backcrosses with Central Highland goats in Ethiopia. Livestock Research for Rural Development, 31(6), 89.
39. Najmeh, K., Mokhtari, M., & Dadvar, P. (2023). Evaluation of production and reproductive performance of crossbred Saanen and native goats in Kerman Province. Breeding and Improvement of Livestock Journal, 3(2), 65-73. [In Persian]
40. Offoumon, O. T., La, F., Bauima, A. B., Idrissou, Y., Assani, A. S., Assogba, B. G. C., & Alkoiret, I. T. (2018). Growth performance of Saanen, Red maradi and the crossbred Saanen versus Red maradi goats in Soudanese area of Benin. International Research Journal of Natural and Applied Sciences, 5(5),
41. Roschinsky, R., Kluszczynska, M., Sölkner, J., Puskur, R., & Wurzinger, M. (2015). Smallholder experi-ences with dairy cattle crossbreeding in the tropics: from introduction to impact. Animal, 9(1), 150-157. [DOI:10.1017/S1751731114002079]
42. Şengonca, M., Taskin, T., & Kosum, N. (2003). Simultaneous comparison of various production traits of Saanen x Hair crossbred and pure Hair goats. Turkish Journal of Veterinary & Animal Scienc-es, 27(6), 1319-1325.
43. Shakeri, P., Khamisabadi, H., Bahrami Yekdangi, M., Abasy Firouzjaei, M., & Shakeri, A. A. (2025). Comparison of the Performance Between the Montbiliard × Holstein Crossbred and Holstein Calves in Hot and Humid Areas. Research on Animal Production. 16(1), 132-142. [In Persian] [DOI:10.61882/rap.16.1.132]
44. Tavatori, M. H. (2020). The effect of crossbreeding Qazvin native goats with Saanen breed on produc-tive performance. Ph.D. dissertation, University of Kurdistan, Iran. [In Persian]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
